Badanie kosztów instrumentów płatniczych
Szacunki prywatnych i społecznych kosztów instrumentów płatniczych dostępnych na rynku polskimSzacunki prywatnych i społecznych kosztów instrumentów płatniczych dostępnych na rynku polskim
Koszty instrumentów płatniczych na rynku polskim (2015-2018)
Narodowy Bank Polski przeprowadził w latach 2015-2018 projekt badawczy w zakresie kosztów instrumentów płatniczych na rynku polskim. Celem badania było oszacowanie kosztów społecznych i prywatnych płatności detalicznych, poniesionych w 2015 roku przez poszczególne strony łańcucha płatności na rynku polskim, w związku z wykorzystywaniem najważniejszych instrumentów płatniczych. Koszty społeczne są to całkowite koszty związane z funkcjonowaniem instrumentów płatniczych ponoszone przez wszystkich uczestników łańcucha płatności z wyłączeniem opłat i prowizji ponoszonych na rzecz pozostałych uczestników tego łańcucha płatności. Koszty prywatne są to całkowite koszty ponoszone przez danego uczestnika objętego badaniem, z uwzględnieniem opłat i prowizji ponoszonych przez tego uczestnika na rzecz innych podmiotów. Z punktu widzenia gospodarki i całego społeczeństwa istotne są przede wszystkim koszty społeczne instrumentów płatniczych nieobejmujące kosztów będących jednocześnie przychodami innych uczestników łańcucha płatności.
Projekt badawczy objął następujące grupy uczestników systemu płatniczego: bank centralny, banki, podmioty infrastruktury płatniczej, przedsiębiorstwa handlowo-usługowe, firmy transportujące i obsługujące gotówkę (tzw. firmy CIT) oraz konsumentów. Z kolei zakres przedmiotowy projektu objął zarówno tradycyjne, jak i innowacyjne instrumenty płatnicze: gotówkę, karty przedpłacone, karty debetowe, karty kredytowe/obciążeniowe (charge), płatności mobilne, polecenia przelewu oraz polecenia zapłaty. W projekcie badawczym NBP zebrano dane za 2015 r., który jednocześnie uznano rokiem bazowym dla ww. badania. Podobnie jak w przypadku badania kosztów instrumentów płatniczych przeprowadzonego w latach 2009-2012 pod kierunkiem Europejskiego Banku Centralnego, w którym wzięło udział 13 państw z Unii Europejskiej, dla oszacowania kosztów płatności po stronie banków oraz podmiotów infrastruktury płatniczej w polskim projekcie wykorzystano metodę rachunku kosztów działań – ABC (ang. Activity Based Costing).
Koszty społeczne płatności detalicznych w Polsce ogółem zostały oszacowane na 1,34% PKB, tj. 24,1 mld zł (gdyby badaniem objęto rentę menniczą, to koszty te wyniosłyby 21,7 mld zł). Dla gotówki relacja całkowitych kosztów społecznych (w kwocie 17,6 mld zł) do PKB wyniosła 0,98% (gdyby uwzględnić rentę menniczą wartości te wyniosłyby 15,2 mld zł i 0,84%). Taki poziom tego wskaźnika wynikał z dominującego udziału liczby transakcji gotówkowych w ogólnej liczbie płatności w Polsce (69%). Relacja kosztów społecznych dla debetowych kart płatniczych do PKB wyniosła 0,21% PKB (3,7 mld zł). Z kolei koszty społeczne przelewu bankowego stanowiły tylko 0,1% PKB (1,8 mld zł). Koszty pozostałych instrumentów (kart kredytowych, polecenia zapłaty, płatności mobilnych oraz innych) stanowiły niewielki odsetek polskiego PKB (łącznie 0,05% PKB, czyli 1,0 mld zł).
Średni jednostkowy społeczny koszt dokonania transakcji z użyciem instrumentu płatniczego wyniósł w Polsce 1,41 zł. Najmniej kosztownym instrumentem płatniczym w tym ujęciu było polecenie przelewu (0,74 zł), co wskazuje na efektywność systemów rozliczeniowych w Polsce (w badaniu EBC przelew był jednym z droższych instrumentów płatniczych). Drugą najtańszą, w ujęciu jednostkowym, metodą płatności w Polsce była gotówka, której jednostkowy koszt społeczny wyniósł 1,49 zł (gdyby w badaniu uwzględniono rentę menniczą, to koszt ten byłby niższy – 1,29 zł). Koszt społeczny kart debetowych był niewiele wyższy, bo oszacowano go na 1,67 zł na transakcję, a droższe były karty kredytowe (2,24 zł na transakcję). Najbardziej kosztowne były metody płatności w niewielkim stopniu wykorzystywane w naszym kraju, tj. polecenie zapłaty oraz płatności mobilne, które w roku 2015 dopiero zdobywały popularność. Wysokie koszty dla innowacyjnych metod płatności, takich jak płatności mobilne i natychmiastowe mają szanse ulec obniżeniu, w sytuacji gdy dane rozwiązanie będzie podlegało upowszechnieniu wśród konsumentów.
Najwyższy udział w kosztach społecznych płatności w Polsce ponosiły banki (49%), a w drugiej kolejności przedsiębiorstwa handlowo-usługowe (34%). Zauważalny był także udział podmiotów infrastruktury płatniczej (7%). Mniej istotny udział oszacowano dla konsumentów (5,34%), banku centralnego (2,35%) oraz firm Cash-In-Transit (2,29%).
Należy również podkreślić, iż badanie objęło 2015 rok. Od tego czasu uległa zmianie całkowita liczba transakcji oraz struktura transakcji dokonywanych przy użyciu poszczególnych instrumentów płatniczych, co przekładałoby się również na zmianę wysokości kosztów. NBP planuje powtórzenie badania dla późniejszego roku bazowego, co pozwoliłoby na poznanie kierunków rozwoju systemu płatniczego w obszarze kosztów płatności, w tym uwzględnienie rozwoju innowacji płatniczych oraz wpływu regulacji prawnych na ten rynek. Ponadto planowane jest uzupełnienie zakresu dotychczasowego badania o analizę kosztów stałych i zmiennych, co umożliwiłoby oszacowanie zmian w wielkości ogólnych kosztów społecznych płatności, przy założeniu potencjalnego wzrostu lub spadku liczby transakcji danymi instrumentami płatniczymi.
Warto podkreślić, że koszt jest, obok bezpieczeństwa, szybkości, wygody, poziomu anonimowości czy powszechności posiadania i akceptowania, tylko jednym z czynników wyboru instrumentu płatniczego dla dokonania czy akceptacji płatności detalicznej i wybór ten powinien być pozostawiony swobodnej decyzji konsumentów lub przedsiębiorców.
Koszty instrumentów płatniczych na rynku polskim – Raport końcowy z projektu badawczego NBP
Koszty instrumentów płatniczych na rynku polskim w podziale na koszty stałe i zmienne (2019-2020)
W latach 2019-2020 NBP zrealizował Projekt badawczy w zakresie kosztów instrumentów płatniczych na rynku polskim w podziale na koszty stałe i zmienne. Stanowi on kontynuację badania przeprowadzonego w latach 2015-2018, którego rezultatem było oszacowanie prywatnych i społecznych kosztów instrumentów płatniczych na polskim rynku za 2015 r.
Celem nowego projektu badawczego było oszacowanie kosztów instrumentów płatniczych na polskim rynku w podziale na koszty stałe i zmienne na podstawie danych uzyskanych dla 2015 r. oraz przyjmując nośniki kosztów jak w 2018 r.
Pierwszy etap badania zrealizowano poprzez eksperckie rozdzielenie kosztów poszczególnych instrumentów płatniczych (oszacowanych wcześniej dla 2015 r.) na koszty stałe i zmienne. Koszty uzależniono od 9 nośników. Koszty zmienne uzależniono od: (i) liczby oraz (ii) wartości transakcji zrealizowanych danym instrumentem płatniczym. Z kolei koszty stałe powiązano z liczbą: (iii) rachunków oszczędnościowo rozliczeniowych, (iv) kart płatniczych, (v) terminali płatniczych, (vi) bankomatów, (vii) oddziałów banków, (viii) wpłatomatów. Wydzielono również (ix) koszty stałe, które nie zależały od żadnego nośnika. Opierano się przy tym na metodyce podobnych badań przeprowadzonych we wcześniejszych latach w innych krajach Unii Europejskiej.
W drugim etapie koszty każdego instrumentu płatniczego (zarówno koszty stałe i zmienne, jak i koszty prywatne i społeczne) przeszacowano, uwzględniając właściwe mu nośniki. Źródłem danych dotyczących nośników były dane statystyczne posiadane przez NBP dla 2018 r. oraz szacunki dotyczące liczby i wartości transakcji dokonywanych gotówką. Dzięki temu uzyskano nowe szacunki kosztów społecznych instrumentów płatniczych w 2018 roku.
W efekcie zmian, do których doszło na rynku polskim pomiędzy 2015 r. a 2018 r., koszty społeczne instrumentów płatniczych wzrosły w stosunku do 2015 r. o 12,4% i wyniosły w 2018 r. 25,6 mld zł. Gdyby uwzględnić rentę menniczą, której wysokość została również wyliczona dla niniejszego badania, to koszty społeczne instrumentów płatniczych wyniosłyby w 2018 r. 22,5 mld.
Pomimo nominalnego wzrostu kosztów, ich udział w relacji do PKB jednak spadł. Koszty społeczne w stosunku do PKB w 2015 r. wyniosły 1,27%, zaś w 2018 r. 1,21% (gdyby uwzględnić rentę menniczą kolejno 1,13% oraz 1,06%). W ujęciu jednostkowym z kolei koszt społeczny pojedynczej transakcji detalicznej spadł z 1,35 zł w 2015 r. do 1,31 zł w 2018 r. Gdyby uwzględnić rentę menniczą, to koszty te spadłyby z 1,21 zł w 2015 r. do 1,15 zł w 2018 r.
Określenie wysokości kosztów stałych i zmiennych w 2015 r. i 2018 r. pozwoliło dodatkowo na przeprowadzenie analizy kosztów transakcji w zależności od jej wartości, co z kolei pozwoliło na oszacowanie punktów progowych, dla których koszty użycia porównywanych instrumentów płatniczych są sobie równe. Analiza taka wskazuje, od jakiej wartości transakcji użycie jednego instrumentu płatniczego w transakcjach staje się społecznie tańsze od drugiego instrumentu płatniczego.
Należy jednak zaznaczyć, że koszt jest, obok bezpieczeństwa, szybkości, wygody, poziomu anonimowości czy powszechności posiadania i akceptowania, tylko jednym z czynników wyboru instrumentu płatniczego dla dokonania czy akceptacji płatności detalicznej. Wybór instrumentu płatniczego powinien być pozostawiony swobodnej decyzji konsumentów lub przedsiębiorców. Należy w tym miejscu także podkreślić, że ważne jest umożliwienie dostępu do zróżnicowanych metod płatności (gotówkowych i bezgotówkowych) odpowiadających preferencjom różnych użytkowników instrumentów płatniczych. Jest to istotne również z punktu widzenia szeroko pojętego bezpieczeństwa płatności, gdyż
w razie wystąpienia awarii, problemów technicznych lub w sytuacjach nadzwyczajnych (m.in. zagrożenia bezpieczeństwa państwa lub zagrożenia epidemicznego, czego przykładem jest pandemia koronawirusa SARS-CoV-2) taka dywersyfikacja dostępu i akceptacji instrumentów płatniczych umożliwia łatwiejszą substytucję ww. instrumentów. Należy zatem podkreślić, że ważne jest współwystępowanie różnych środków płatniczych (w tym gotówkowych i bezgotówkowych)
w gospodarce.
Koszty instrumentów płatniczych na rynku polskim w podziale na koszty stałe i zmienne